Trang Thanh viết 'để tự thắp lửa cho riêng mình'

Hà Linh

"Tự biến mất" trong cõi thực, lặng lẽ làm thơ trong cõi mộng và ảo, tác giả "Bay lặng im" nửa thích thắp lửa trong thơ để soi rọi chân dung bản thân, nửa muốn giấu mình khi những cảm xúc sâu thẳm nơi tâm hồn vừa chạm ra trang giấy. Dưới đây là cuộc trò chuyện với nhà thơ nữ đầu tiên đoạt giải thưởng Lá Trầu.

- Theo chị, với một tác giả trẻ nói chung và với chị nói riêng, giải thưởng văn học có ý nghĩa như thế nào?

- Tôi nghĩ, với một tác giả trẻ, giải thưởng văn học là sự chia sẻ, khích lệ. Nếu tác phẩm được giải vì thực sự “có lửa” thì giải thưởng sẽ góp phần làm cho tác phẩm được công chúng biết đến nhiều hơn. Nhưng người viết cũng đừng nên để hào quang của giải thưởng làm lóa mắt, hoặc để nó tạo áp lực cho mình. Cần đi qua bước ngoặt đó một cách bình thản giống như là quên nó đi để lặng lẽ viết tiếp, đó là suy nghĩ của tôi lúc này.

- Chị từng nói: "Thơ được viết ra trong cõi lặng và cõi mộng", vậy cái khó của một nhà thơ sống trong thời đại mà cuộc sống luôn vận động một cách ồn ã và gấp gáp này là gì?

- Tôi nghĩ, cái khó chính là giữ được cho mình cái lặng và mộng ấy, giữ một cách tự nhiên, không cố níu hay cố tạo ra. Và đôi khi phải biết “tự biến mất” trong cõi thực để hóa thân vào cõi ảo.
Tôi nhớ có lần một bạn phóng viên nói với tôi rằng: "Này chị, em thấy chị cứ ngơ ngơ ngác ngác ở đâu đâu ấy, nhưng sao khi viết bài chị lại tỉnh táo vậy?". Tôi cũng không hiểu và không biết trả lời bạn ấy thế nào. Tôi thấy mình có trực cảm mạnh, nhiều khi quá nhạy cảm, quá dễ chìm đắm vào trạng thái cảm xúc, kể cả hai thái cực vui - buồn, nhưng lại rất kém nắm bắt chi tiết, tiểu tiết.
Một dạo tôi đã cố gắng hết sức để lao vào công việc. Tôi thấy mình vui hơn, nhưng suy nghĩ cũng giản đơn đi và đặc biệt kỳ lạ, là mở những bài thơ cũ ra đọc, không thấy cảm giác gì. Tôi thậm chí tự hỏi, trời, đã có lúc, mình ở trong những tâm trạng như thế này sao? Đó chính là thời điểm nhà thơ Giáng Vân nhắc tôi cấu trúc lại bản thảo Bay lặng im để đem in, tôi càng làm càng rối bời. Chị bảo, “em không hiểu chính mình”. Còn tôi thì biết rằng mình đang rời xa chính mình. Tôi thấy vô cùng mệt mỏi và trống rỗng, quyết định phải dừng bước để tự cân bằng lại. Nhưng tôi đã rơi ngược trở lại trạng thái trầm cảm mà vốn nhờ lao vào công việc, tôi mới thoát ra không được bao lâu. Điều gì đang xảy ra, tôi không biết. Nhưng trong trạng thái đó tôi có nhiều cảm xúc với thơ hơn. Tôi hiểu rằng càng cố gắng hoà nhập vào cuộc sống ồn ã là tôi càng tự làm khó mình. Bởi vậy, cân bằng được chính mình mà vẫn có được cảm xúc cho thơ là một điều cực khó.

- Trong "Bay lặng im", Trang Thanh vẽ tự họa với những bức chân dung nhiều góc độ. Tại sao cái tôi, cái con-người-chính-mình mang lại cho chị nhiều cảm hứng như vậy?

- Mỗi con người có trong mình chân dung cuộc sống. Nếu tôi có viết về thế giới khác ngoài tôi, thì cũng vẫn là một cách nhìn thế giới qua con mắt sàng lọc của chính mình. Bởi còn thả mình trên dòng sông cuộc đời là còn thấy mình nhỏ bé trước cái vô hạn của thế giới. Tôi nghĩ, con-người-chính-mình cũng vô hạn với mình như cuộc sống vậy. Cảm hứng cũng thế. Tôi viết để tự thắp lửa cho riêng mình, để dần hé mở những gì mình cất giữ, nhưng cũng gom nhặt và cất giữ những gì mà cuộc sống trao vào tôi.

- Nếu coi những bức chân dung là sự tự khám phá chính mình thì còn những góc khuất nào của bản thân mà chị chưa chạm đến?


- Tôi nghĩ rằng sống là sẽ chẳng bao giờ đi hết cái tôi bản thân. Còn cảm hứng sáng tạo là còn những điều mình chưa chạm đến. Mỗi ngày tôi sống là để tìm kiếm và giải mã những ẩn số, kể cả ẩn số trong chính tâm hồn mình. Những góc khuất chưa chạm đến sẽ còn nhiều theo cảm xúc.

- Chị viết nhiều về thân phận người đàn bà, người mẹ, người chị - những đề tài đã xuất hiện quá nhiều trong thơ. Vậy cái riêng chị mang đến cho độc giả là gì?

- Trong bài thơ Định mệnh tôi có viết: “Tôi mang gương mặt u ám/ kiếp mẹ thương cha/trao tôi hình hài tình yêu trong suốt/ Đôi chân nhỏ bé/đặt lên mặt đất dấu chấm than đầu tiên/nỗi buồn loài người”. Tôi nghĩ rằng, tôi bước vào cuộc sống và trang viết là mang theo trái tim và tình yêu trong suốt ấy, để nguyện làm một dấu chấm than về nỗi buồn của loài người. Những người đàn bà trong thơ tôi luôn luôn từ trong câm lặng “đối thoại” với tôi về thân phận, sự đau đớn. Họ chính là máu thịt của tôi được vắt ra. Thơ cũng thế. Thơ là gì nếu không phải máu thịt mình vắt ra?

- Những bài thơ của chị như một tự sự, kể những câu chuyện nhỏ. Trước mỗi một sáng tác, điều gì đến với chị đầu tiên: ý tưởng, hình ảnh, tứ thơ, vần điệu hay một yếu tố nào đó khác?

- Đến với tôi đầu tiên là cảm xúc, suy ngẫm, sau đó là tất cả những gì bạn kể trên và những yếu tố ảo khác khó đặt tên được.

- Điều đầu tiên chị làm sau khi hoàn thành xong một bài thơ là gì?

- Tôi im lặng thấm thía cơn mệt, nhưng là cái mệt trong trạng thái được giải thoát. Sau đó có chia sẻ với người bạn nào đó khi thật cần thiết, hoặc blog, nhưng cũng rất ít thôi. Tôi thích giấu mình.

- Ngoài "Bay lặng im", Trang Thanh từng xuất bản tập truyện ngắn "Đá của trăm năm". Chị nghĩ sao trước nhận xét: Trang Thanh thể hiện ý tưởng của mình trong thơ sâu sắc hơn là trong truyện?

- Một người viết không đọc được mình như cách của độc giả, nên tôi lấy việc viết là để thắp lên giữa lòng mình một ngọn nến. Tôi nghĩ rằng có thể thơ tôi dễ cảm hơn là văn xuôi. Nếu coi viết là cuộc thể nghiệm thì nhận xét bạn đưa ra khiến tôi vui đấy!

- Nếu một ngày, con gái chị muốn trở thành nhà thơ, chị sẽ nói gì với con?

- Không biết nên vui hay buồn, vì con gái tôi đã biết… nói ra thơ từ 4 tuổi rồi. Tôi không khích lệ con làm thơ, bởi tôi nghĩ sự khích lệ không đúng lúc sẽ tạo ra ảo tưởng về khả năng, khiến nó mất hồn nhiên và nôn nóng “đẻ” ra những thứ không phải là thơ. Vừa rồi, báo Phụ Nữ Thủ Đô số 8/3 có đăng 3 bài thơ của con gái tôi. Đăng cho vui vậy thôi. Con gái tôi bảo, con thấy thơ hay nhưng không phải lúc nào con cũng làm được. Tôi nghĩ thơ là một thứ định mệnh. Nếu số phận buộc một người nào đó vào thơ thì muốn gỡ cũng không được. Thơ tự nhiên dẫn dụ mình đi thì mình cũng nên để thơ được “chảy ra” một cách tự nhiên như nó buộc phải thế.

Trang Thanh

tôi nhìn
tôi
mặt dài da nâu mũi gãy
mắt thẳm
đêm sầu mất ngủ
đốm sao định mệnh con ngươi
rơi xuống cỏ
rối
mù tóc
đua chen thời đại công nghệ nhan sắc
tôi nhìn
tôi
trán dô cằm nhọn gò má cao
nhân trung sâu
thọ đau kiếp nạn
mím môi
không sẻ cho người

tối lẫn nửa mặt
tôi nhìn
đau tôi
trong câu thơ mất ngủ
tôi khát nụ cười.

20.2.2006

[Trang Thanh, sinh ngày 19/6/1974 tại Mỹ Trung - Mỹ Lộc - Nam Định. Chị là cử nhân Văn học, Đại học KHXH&NV. Hiện Trang Thanh làm báo tại Hà Nội.
Đã in: tập truyện ngắn Đá của trăm năm, 2006; tập thơ Bay lặng im, 2007.

Trang Thanh từng đoạt giải thưởng truyện ngắn, cuộc thi viết về môi trường “Hành tinh xanh mãi xanh” 2001; Giải thưởng truyện ngắn, cuộc thi truyện ngắn và thơ “Ngàn năm thương nhớ đất Thăng Long” 2006.]

__________________________________________________________

Trang Thanh mắt bão êm đềm

Lê Thiếu Nhơn

Với tập thơ 'Bay lặng im', Trang Thanh được trao giải thưởng Lá Trầu đầu tiên và vụt lên thành một tên tuổi mới trong làng thơ. Bây giờ giải thưởng xã hội hóa thi ca ấy đã tuyên bố tạm ngưng. Rất có thể Trang Thanh là nữ sĩ giành Lá Trầu đầu tiên và cũng là Lá Trầu duy nhất, vì vậy tôi chậm rãi đọc lại 'Bay lặng im'.

Mảnh đất Nam Định những năm cuối thế kỷ 20 cũng sản sinh ra được vài nữ sĩ thành danh. Nếu như thơ Đặng Nguyệt Anh ngọt ngào, thơ Bình Nguyên Trang đượm buồn thì thơ Trang Thanh xao xác. Trước đây, khi còn làm biên tập viên cho tạp chí Cẩm Nang Mua Sắm, Trang Thanh có in một tập truyện ngắn nhưng không thành công lắm. Bây giờ Trang Thanh làm biên tập viên cho báo Gia Đình & Trẻ Em và khẳng định bản thân có duyên với thi ca.

Sở dĩ tôi phải nhắc nghề nghiệp ở đây vì chính công việc đặc thù đã khiến những quan sát bộn bề mỗi ngày đeo bám Trang Thanh vỡ òa ra trang giấy. Một người làm báo khi sáng tác thơ thì ưu điểm và khuyết điểm của sự thu nạp thông tin luôn nằm kề bên nhau. Nếu cuộc sống hối hả chảy ngược tiềm thức thì thành tác phẩm văn chương, còn nếu cuộc sống hối hả chảy xuôi quan niệm thì thành ghi chép thời sự. Trang Thanh ít nhiều tình nguyện lặn vào sâu xa lòng mình để thể hiện quyền được khác biệt của cá thể: "Mẹ sinh tôi / hay khóc hay cười / mắt bão êm đềm".
Hành trình "bay lặng im" có chút dằn vặt, có chút mê say, có chút rồ dại. Tranh Thanh tự cứu vớt những hồi ức nông thôn giữa chen lấn đô thị, khi "phố buốt nhớ gót son con gái" phải đành "tôi cuồng si hoá gió / ngã trên phố dấu hỏi / chiều giông lá xoáy mặt người". Mặc cảm chồn chân, mặc cảm thua thiệt của chim sẻ nâu lúc đoái vọng vàng anh, sơn ca ganh đua giọng hót đã giúp Trang Thanh phác thảo tương đối rõ nét "Khúc ru những người đàn bà" vừa cay đắng vừa tốt đẹp, theo cách "những bông quỳnh cúi mặt / rũ nỗi đời vào đêm".
Trong một lần trả lời phỏng vấn, Trang Thanh bộc bạch: "Tôi hiểu rằng càng cố gắng hoà nhập vào cuộc sống ồn ã là tôi càng tự làm khó mình. Bởi vậy, cân bằng được chính mình mà vẫn có được cảm xúc cho thơ là một điều cực khó". Điều này đáng tin cậy, vì trong Bay lặng im có khá nhiều bài thơ được viết như một sự giải tỏa. Cái ám ảnh, cái chông chênh, cái xô lệch cứ nối nhau xuất hiện trên nhiều câu thơ của Trang Thanh. Có những chất chứa được tượng hình bằng chữ, nhưng cũng có những hệ lụy tất tả đi ra khỏi lồng ngực ngắc ngứ âu lo. Bởi lẽ đó, chỉ cần đọc kỹ lưỡng thơ Trang Thanh sẽ dễ dàng nhận thấy, những câu ngăn ngắn vồi vội thì hay mà những câu dông dài đắm đuối thì nhạt. Hơn nữa, lúc tỏ ra cao hứng thi ca thì cô lại viết những câu tưởng chừng rất dõng dạc, rất kỳ bí nhưng lại nằm ngoài cô, hoàn toàn trống vắng bóng dáng cô: "Tôi siêu thực thế giới siêu thực tình yêu siêu thực chết / Tồn tại nỗi cô đơn sóng thần… Đêm đan tóc linh hồn bật mầm mặt trời / Thắp sáng những hoa dại ngủ quên trên đại lộ thế giới / Tôi leo lên đỉnh dốc bắt nhịp bài ca bản năng". Thú thực, đọc những câu thơ này tôi có cảm giác tức cười, vì Trang Thanh không còn là một người phụ nữ "đêm mắt vàng lên file trắng” nữa, mà giống như một gã đàn ông múa gậy chợ phiên để rao bán thuốc chữa trị trật gân hay trẹo xương. Và nếu những câu thơ này có mật độ dày hơn thì tên gọi tập thơ Bay lặng im cần đổi thành "bay ầm ĩ" hay "bay réo rắt".
Ngoài việc lấy bút danh đặt tên cho một bài thơ, nhiều bài thơ khác của Trang Thanh cũng chưa chú trọng gợi mở độc giả tiếp cận tác phẩm. Những bài thơ được đặt tên nôm na như Chân dung, Định mệnh, Yêu, Tự khúc, Đối thoại… không phải là nghệ thuật giản dị mà là thói quen sơ sài đang tồn tại ở không ít nhà thơ trẻ.
Không những vậy, với một tác giả có thao thức như Trang Thanh, tôi còn tiếc cho cô không có giây phút lắng lại để tự đọc thơ mình. Chắc chắn không mấy khó khăn để Trang Thanh phát hiện nhiều hình ảnh được liệt kê liên tục mà chưa kịp mang tâm trạng gì. Ví dụ, bài Bão qua làng, hai câu "sao có thể chỉ một đêm đầy gió / úp xuống làng nhung lụa tàn bay" đã trực diện phản ánh đầy đủ xúc cảm, và lẽ ra nên dừng ở đây, thì cô lại kể lể thêm nào túp lều xiêu, nào mái rạ tơi bời, nào ngói rêu hồng, nào tường nứt, cùng các loại chuột, gà, lợn, trâu, kiến, mối… Những chi tiết ngỡ vô cùng sinh động ấy rất cần thiết cho một bài báo tỉ mỉ, còn đem vào một bài thơ thì giống như hành vi viết nhằm trút hết ưu tư muộn phiền. Cái sự lỡ làng trên do dăm ba lần nôn nóng vung chữ ném nghĩa thôi, vì Trang Thanh cũng có bài thơ hoàn chỉnh như Vùng lạ

Em thiếu phụ cuối chiều nắng trút
Giấu mặt trời ngủ trong dấu sương tháng bảy
Điện thoại một chiếc
Ti vi một chiếc
Máy lạnh một chiếc
Vô số mắt lưới tấm màn trắng nhìn vào giấc mơ…

Tôi tin với sự nhạy cảm của "người đàn bà sinh ra từ tình yêu", Trang Thanh hiểu một sự thật giản dị rằng, nếu không có câu cuối cùng thì năm câu còn lại chẳng có lý do nào để có mặt trong bài Vùng lạ. Thơ nằm ở khoảnh khắc run rẩy chứ không nằm ở bạt ngàn dàn trải.
Tập thơ Bay lặng im chia sẻ vui buồn của một Trang Thanh "lúc nào cũng trầm nhược". Sự mâu thuẫn giữa cái nhìn yên ắng chân chất với nhịp điệu gấp gáp phồn hoa, được thơ phơi bày ra, và giải quyết bằng một tiếng thở dài ngơ ngác phía tri âm.

__________________________________________________