Nhân loại "sợ" chữ và "cưu mang" chữ

Đỗ Minh Tuấn (Nhà văn)

Chữ nghĩa quan trọng lắm, linh thiêng lắm và cũng nguy hại lắm. Cho nên kẻ chơi chữ là kẻ sang trọng, cũng ngang với trò chơi "đế vương". Kẻ dùng chữ làm vũ khí thường làm các bậc vua chúa "kiêng dè, kinh sợ". Chữ nghĩa văn chương đã gây ra biết bao nhiêu buồn vui, xáo trộn và đe dọa, khiến người ta cảnh giác, nghi ngờ song vẫn cưu mang nó. Nhưng khi nó bị chính văn nhân quên lãng, người ta mới cảm thấy bối rối, xót xa.

Chữ nghĩa quan trọng và "nguy hiểm" lắm

Nhiều người bảo rằng chữ nghĩa, văn chương là thứ quan trọng lắm, "bút sa gà chết", chỉ đặt sai một dấu phẩy thôi là có thể gây chết người như bỡn. Người ta vẫn dẫn ra câu chuyện thầy thuốc thấy sách viết "Đau bụng uống nhân sâm" vội kê đơn cho con bệnh. Khi xảy ra án mạng, giở lại sách xem thì trang sau còn có hai chữ "tắc tử", nghĩa là đau bụng uống nhân sâm thì chết ngay lập tức.

Sách dạy nghề ý tứ thẳng băng mà chữ nghĩa còn đỏng đảnh khùng điên độc ác thế, sách văn chương rậm rít ý tình, ngoắt nghéo tâm tư, đọc một suy mười, chữ nghĩa còn đáng kinh sợ hơn gấp bội. Trong lịch sử, chẳng đã từng xảy ra bao nhiêu án văn tự đó ư? Chả cứ gì chữ nghĩa trong văn chương, chữ nghĩa ở đời nói chung là nguy hiểm chết người.

Anh hùng cái thế gặp nhau trong Tam Quốc, chỉ giống nhau một chữ "Hoả" viết trong lòng bàn tay thôi mà trời đất đảo điên, khói lửa mịt mù, giang sơn binh biến. Chỉ luận sai một chữ trong mớ chữ cung quăng của bác sĩ thời nay là có thể làm toi mạng bệnh nhân. Chỉ một chữ "duyệt" viết sai chính tả của các quan chức, là hàng ngàn tỷ của nhân dân có khi trở thành mây khói, chui vào túi bọn người tham nhũng.
Nhà văn thì cho rằng Trời sinh ra chữ để con người ký thác sinh mệnh hồn vía mình trong đó. Có thần thánh hiển linh trong chữ để làm chứng cho tài nghệ văn chương. Trước khi viết một chữ để thờ, người xưa thường trai giới tâm niệm cả tháng trời để như thể dọn đường cho thần thánh đăng quang trong nét bút xuất thần.

Chữ quan trọng lắm, linh thiêng lắm và cũng nguy hại lắm. Cho nên kẻ chơi chữ là kẻ sang trọng, cũng ngang với trò chơi "đế vương". Kẻ dùng chữ làm vũ khí thường làm các bậc vua chúa "kiêng dè, kinh sợ". Kẻ lấy chữ làm phương tiện lập thân bị người xưa khinh chê vì đem cái cao sang nhất để phục vụ cho những dục vọng cá nhân tầm thường, nhỏ bé. Trong lịch sử trầm luân của nhân loại, chữ nghĩa văn chương đã gây ra biết bao nhiêu buồn vui, xáo trộn và đe dọa, khiến người ta cảnh giác, nghi ngờ với sức mạnh và phép thuật của nó.

Từ khi báo chí ra đời, chữ nghĩa lại có thêm tầm quan trọng khác. Báo chí lợi hại lắm, chữ nghĩa không thận trọng cũng dễ làm lòng người phân tâm. So với chữ trên báo thì chữ nghĩa trên sách lại có vẻ ít đáng sợ hơn, vì nó thu lu trong tủ sách, trong thư viện, gáy bìa chễm chệ, như thể quan văn lụng thụng áo dài, yếu đuối vòng vo.

Chữ trên báo như quan võ xông xáo trong đời. Nó vừa múa may trên tay bác xích lô xong, đã thấy quát tháo trên bàn ông Bộ trưởng. Ngay cả khi tờ báo bị cặp mông núng nính của bà bán thịt đè lên, chữ nghĩa vẫn không chịu chết. Có thể vào lúc nghỉ trưa nằm khểnh bên mẹt thịt, bà ta tiện tay đưa mảnh báo lên xem. Thời quá độ người dân như bà có bao nhiêu bức xúc, bực dọc vì bị đám thuế vụ, lưu manh, quản lý chợ, đầu gấu trấn tiền các kiểu, vì con cái học thêm tốn nhiều tiền quá, vì cái loa của thằng bé bán báo ra rả quảng cáo về vụ án như nện búa vào đầu dây thần kinh, vì cái chân giò ôi không bán được.v.v. Lúc ấy, mẩu báo bà đọc dễ như đổ thêm dầu vào lửa lắm. Vì thế, biên tập báo phải kỹ, chớ để "sểnh" ra một câu chữ.
Đó là lý do vì sao chữ nghĩa trên báo thường trơn tru trụi trần như gà vặt sạch lông khiến nhiều người viết báo tỵ nạnh sao chuyện kia viết được trong tiểu thuyết, truyện ngắn mà không thể viết ra trên báo? Rốt cuộc, trên những vị trí trang trọng nhất của tờ báo thường là những cụm từ tân văn mòn sáo...

Trong kỷ nguyên truyền hình lên ngôi, người ta nói hình ảnh quan trọng lắm, báo hình có sức mạnh gấp nhiều lần báo viết. Nếu hình ảnh trên ti vi không quan trọng thì tại sao mới chỉ qua một đợt chiếu phim "Hoàn Châu Cách Cách" thôi mà đồ chơi Tàu, áo mũ Tàu, mặt nạ Tàu, tràn ngập cả Tết trung thu của người Việt? Hình ảnh có sự năng động, có ma thuật lớn thôi miên ám thị người xem, bắt họ phải mua nước ngọt Cocacola, dùng bột ngọt Azinomoto và bỏ phiếu cho ngài Mitterand trở thành Tổng thống.

Vì hình ảnh quan trọng thế nên phim ảnh chiếu trên truyền hình phải cân nhắc lắm, không thể thoải mái như phim nhựa chiếu ngoài rạp hay băng đĩa xem trong gia đình được! Người ta có thể xuất bản cả bộ tiểu thuyết tình dục "Kim Bình Mai" hoặc tự do thuê đĩa phim này ở ngoài quầy băng về xem, nhưng không thể chiếu trên ti vi cho toàn dân xem được. Hình ảnh quan trọng là thế, những tưởng nó đánh bạt được chữ nghĩa. Ai dè, chữ nghĩa quỷ quái vẫn ăn theo tầm quan trọng của hình ảnh, thậm chí nhiều khi làm cho hình ảnh bị lộ tẩy, bị gánh tội oan...

Chẳng hạn, khi một vị giữ trọng trách nào đó đang xem phim truyền hình phải chạy vào toilet, thì lúc ấy trên tivi có thể tha hồ trình diễn các hình ảnh yêu đương bạo lực mà chẳng hề hấn gì vì vị ta có nhìn thấy hình ảnh nào nữa đâu! Nhưng nếu chẳng may lúc ấy có một câu thoại gai góc buột ra len lỏi vào tai vị ta, có thể làm vị ta giật mình, đòi xem lại bộ phim và chấn chỉnh, phê bình nhà đài, nhà báo. Thế là chữ nghĩa vẫn quan trọng hơn hình ảnh trên thực tế.

Vì vậy, không có gì đáng ngạc nhiên khi có vị duyệt phim truyền hình theo kiểu nhắm mắt lại lim dim nghe lời thoại. Khi nghe thấy có câu nào gờn gợn là vị ta choàng tỉnh đòi tua ngược lại băng để định vị giây phút bắt cắt, bắt sửa câu thoại nguy hiểm ấy sao cho êm tai vô hại. Thế mới biết ngôn ngữ vẫn vô cùng quan trọng.
Hình ảnh có thể làm cả một lớp trẻ trở nên bạo lực, dâm đãng, buông thả, đua đòi, làm sôi động cả thị trường mốt thời trang và thị trường hàng mã, làm hàng triệu người ngượng chín mặt khi xem quảng cáo, song nó không làm ai mất ghế. Nhưng một câu thoại gai góc, lập lờ có thể làm mất chức một vị quan như chơi. Thôi thì tránh voi chẳng xấu mặt nào, cứ thiến sạch những câu thoại khả nghi là yên tâm nhất. Nền điện ảnh có vì thế mà trở nên tầm thường, xuống cấp thì cũng chẳng chết ai! Có truyền hình rồi mới thật tin chữ nghĩa quả là quan trọng nhất !

Khinh chữ, gác chữ và cưu mang chữ

Chữ nghĩa quan trọng và nguy hiểm thế nên xưa nay người ta "canh gác" chữ cẩn mật lắm. Thậm chí, để phòng vệ với chữ nghĩa từ xa, nhiều khi người ta đề cao những người nói năng viết lách nhợt nhạt và công thức, chữ tác đánh chữ tộ, dây cà ra dây muống vì họ là những người có một bản lĩnh ghê gớm để trị lũ chữ nghĩa. Họ khinh chữ, tạt tai ngữ pháp, đá đít văn phạm..., y như một dũng tướng một mình một ngựa xông vào làm toán loạn đám giặc cỏ vậy.

Những diễn văn ậm ờ luộm thuộm của họ chính là bãi chiến trường nơi bọn giặc chữ bị chết như ngả rạ. Xét ra, sự bóng bẩy sinh động gai góc của chữ nghĩa văn chương cũng đã có sứ mệnh thiêng liêng cao cả, nhưng sự mòn sáo và nhàm chán còn thiêng liêng và cao cả hơn nhiều, vì rốt cục thì chữ nghĩa có bị cạo trọc, lột trần, cũng là vì một sự thanh bình yên ổn trong cõi thế mà thôi! Văn chương chữ nghĩa phải lùi đi, phải hy sinh cho hoà bình, phồn vinh và trật tự mới của toàn nhân loại.
Cái tâm thế đó đã sinh ra những tên "đao phủ" chữ, những biên tập viên chặt chém không thương tiếc những chữ nghĩa khả nghi theo phương châm "giết nhầm còn hơn bỏ sót". Nhưng mặt khác, nó cũng sinh ra những biên tập viên tri kỷ tri âm, biết trân trọng xót thương và cưu mang chữ nghĩa như cưu mang Chúa trong cơn thương khó. Họ biến hoá khôn lường như những thầy phù thủy. Khi buộc lòng phải xử trảm những câu chữ tâm đắc nào đó, họ thường tìm cách cho chữ nghĩa "cải trang" chạy trốn. Ngòi bút của họ quyết liệt, nghiêm minh, nhưng thực ra họ chỉ vung đại đao chém cụt bộ râu dài, như Tào Tháo cắt râu khi chạy trốn, làm biến dạng câu chữ để câu chữ ấy tiếp tục sống.

Cái kiếp chữ thời phong kiến đầy huý kỵ phải sống chui sống lủi kể cũng nhục nhằn. Nhưng thật trớ trêu, chữ nghĩa có khả năng biến cải hình hài, biến vải liệm thành áo bào của nó. Chỉ cần một ánh mắt tri âm tri kỷ chạm vào nó là chữ nghĩa lại hiện nguyên hình. Như thể nó là một Tiên ông hoá thân thành kẻ ăn xin rách rưới và hèn kém để thử thách lòng người, ai nhìn thấy cái bản lai diện mục đằng sau những hình tướng tầm thường, kẻ đó đáng được hưởng ân sủng của thánh thần.

Chữ nghĩa tàng hình, biến hình thật quỷ quái tinh ma. Vì thế nó thật đáng sợ. Những người biên tập văn chương có thiện chí, có lương tâm đôi khi phải bôi thêm bùn, trát thêm nhọ vào cốt cách Tiên ông của chữ nghĩa để giấu kín chữ nghĩa hơn, đó chỉ là cách họ giúp cho chữ nghĩa tìm ra kẻ tri âm đích thực, kẻ cưu mang đích thực mà thôi!

Ngày xưa, kiểm duyệt và biên tập là hai nghề khác nhau. Kiểm duyệt chữ nghĩa của đám nhân văn sĩ tử, kể cả thiên tài nhiều khi cũng chỉ cần vài người biết đọc thông viết thạo, viết sai chính tả cũng được, nhưng phải thuộc luật và biết gạch xoá cho rõ nét. Chữ của nhà văn siêu hạng cũng chỉ cần một nhát gạch y như chữ của bọn người vừa tập tọng viết văn, làm thơ.

Thế nhưng, dù kiểm duyệt khắc nghiệt đến đâu, người ta vẫn tuyên án tử hình chữ nghĩa trang trọng công khai, không đối xử với chữ nghĩa của văn sĩ thi nhân lạnh lùng, vô cảm. Ở những chỗ kiểm duyệt gạch bỏ người ta in công khai dòng chữ "Kiểm duyệt bỏ đoạn này", như thể xây cho những chữ bị xử trảm một nghĩa địa có khuôn viên trang trọng, để những người động lòng trắc ẩn với chữ nghĩa có thể biết mà tìm kiếm xác những câu chữ bị tử hình để khâm liệm và mai táng.

Chữ nghĩa thanh cao và thâm sâu vẫn luôn được các văn nhân và những người tri kỷ cưu mang trong những cơn thương khó. Ai ngờ đâu có một ngày, chính các văn nhân lại trở thành kẻ vô địch trong trò chơi tạt tai chữ nghĩa, dẫm bẹp văn chương như ở Đại hội nhà văn lần thứ 8 vừa qua.

*Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả
_____________________________________________________

Hai yêu cầu đúng và khó của một nhà văn nổi tiếng

- Nhà văn ứng cử vào BCH cần có giấy chứng nhận đủ sức khỏe, có uy tín văn chương, năng lực quản lý... - Nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ kiến nghị.

Thưa nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ, là người viết lâu năm, lại là ủy viên đương nhiệm BCH Hội nhà văn Hà Nội, chị hình dung thế nào về một BCH mới của Hội nhà văn Việt Nam khóa VIII ?

- Tôi nghĩ, BCH mới cần ít nhất là 10 người. Mỗi cơ sở nên có một đại diện, còn hai thành phố lớn tập trung nhiều nhà văn hội viên là HN và TPHCM thì nên có ít nhất 3 người. Các hội đồng chuyên ngành sẽ được thành lập sau khi có BCH, với nhiệm vụ là cánh tay nối dài của BCH. Tôi không đồng ý cách bầu chọn một BCH theo tiêu chí “dân chủ đại diện”, mà các thành viên phải là những người có uy tín chuyên môn, công tâm và sẵn sàng gánh vác công tác hội.

Uy tín chuyên môn, công tâm và sẵn sàng gánh vác công tác hội… là những tiêu chuẩn khá chung. Chị có thể cho biết ý kiến về những tiêu chuẩn cụ thể?

- Đại hội lần này nên minh bạch mọi tiêu chí, tiêu chuẩn về người sẽ đảm nhận công việc của Ban chấp hành khóa 8. Bắt buộc phải có những nguyên tắc, và khi những nguyên tắc đó được đáp ứng, công việc của BCH trong 5 năm tới sẽ bớt gặp những chuyện không hay như nhiệm kỳ 5 năm vừa qua. Cụ thể:

Sức khỏe và độ tuổi: Nhà văn trước khi được ứng cử bầu vào BCH, phải có giấy chứng nhận sức khỏe trên trung bình, không ủ bệnh nan y. Về độ tuổi thì không quan trọng trẻ hay già, miễn là có sức khỏe và năng lực làm việc tốt, nhưng cũng không nên "già" quá.

Uy tín văn chương: Nhà văn phải có tác phẩm, được người đọc và đồng nghiệp biết và có hiệu ứng trong xã hội. Riêng với dịch giả, cần có sự thẩm định bảo đảm của giám đốc NXB đã xuất bản cuốn sách đó hoặc chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực dịch thuật, vì tình trạng dịch thuật hiện nay đang vàng thau lẫn lộn.

Thâm niên công tác và năng lực quản lý: Ủy viên BCH phải có thời gian và nhiệt tình tham gia công tác Hội, có kinh nghiệm quản lý và khả năng thuyết trình trước hội nghị.

Ngoài ra cần có đủ năng lực, uy tín và văn hóa ứng xử để tham gia những công việc quan trọng, như: xét các giải thưởng HCM, Nhà nước, giải thưởng hàng năm, xét kết nạp Hội viên, đi tiếp xúc hội viên địa phương, gặp gỡ giao lưu với nhà văn quốc tế và nhiều việc khác.

Nhưng để thực hiện được những yêu cầu trên cần khá nhiều thời gian trong khi Đại hội toàn thể Hội nhà văn Việt Nam diễn ra có 3 ngày, bộn bề khá nhiều công việc…
- Tôi sẽ đề nghị tại đại hội ngay ngày đầu, cùng lắm là sang ngày thứ hai, trước khi các nhà văn bỏ lá phiếu của mình bầu BCH, phải làm rõ mấy vấn đề:

1. Dành ít nhất nửa ngày để 6 ủy viên BCH khóa trước trình bày và trả lời chất vấn về công việc của họ trong nhiệm kỳ đã qua. Tương tự như việc các thành viên Chính phủ trả lời chất vấn của đại biểu Quốc hội, được dư luận xã hội hết sức hoan nghênh vì tính công khai, minh bạch và dân chủ.

Như chúng ta đã biết, có rất nhiều ý kiến nói chính thức tại các đại hội cơ sở là ủy viên BCH này không làm việc, ủy viên kia bỏ họp hành… Tôi đã bỏ lá phiếu của mình, với sự trân trọng những người đó, và kỳ vọng ở họ, bởi họ hội tụ những điều mà một người quản lý Hội Nhà văn cần có.

Vậy thì những ủy viên BCH đó cần trả lời thẳng thắn, cụ thể lý do tại sao không làm việc và những uẩn khúc khác xảy ra trong 5 năm qua, mà hội viên chúng ta không thể biết, hoặc có biết thì cũng không phải là thông tin chính thức nên đã gây những thắc mắc.

Có như thế, mới chấm dứt tình trạng tam sao thất bản, văn truyền miệng - là thứ rất tệ của xã hội nói chung và với nhà văn chúng ta nói riêng.

2. Giải quyết triệt để mấy việc "nóng", gây ảnh hưởng không tốt đến uy tín Nhà văn. Ví dụ chuyện có hay không việc “đạo thơ” đã từng gây xôn xao dư luận và ảnh hướng xấu tới uy tín của những người cầm bút.

Chúng ta cứ than phiền là không ai biết đến văn học VN, rồi văn học VN không ra được với thế giới. Nhưng chúng ta phải nhìn lại mình trước! Những nhà văn có tác phẩm dịch ra nước ngoài, thường là hữu xạ tự nhiên hương. Vậy thì ban đối ngoại HNV ở đâu, đang làm gì, và đại hội rất cần được báo cáo chính xác và cụ thể về những đoàn đi nước ngoài trong 5 năm vừa qua, ý nghĩa và hiệu quả của những chuyến đi ấy ra sao.

Với trách nhiệm của một người viết, một hội viên, tôi thật sự mong muốn Hội nhà văn VN là ngôi nhà, mà ở đó, nơi này là vườn ươm tài năng, nơi kia là bệ phóng cho các tác giả, lại có nơi chốn cho những nhà văn mọi lứa tuổi, mọi vùng miền đến chơi, ấm áp, chân tình.

3. Ban Kiểm tra của Hội NV phải có đủ số người và phải được đại hội bầu trực tiếp, có chức năng hoạt động kiểm tra, giám sát độc lập. Có thế thì Ban mới làm việc được một cách hiệu quả, và họ là đại diện của gần 1000 hội viên, tham gia giúp hội viên nắm bắt mọi vấn đề “ngoài luồng” văn học và nêu phương án xử lý.

Thời gian gần đây, nhiều ý kiến cho rằng người đọc thờ ơ với văn chương nước nhà. Tôi thì không thấy như vậy. Tôi công tác ở cả hai miền Bắc và Nam, công việc làm truyền thông nên được gặp gỡ, tiếp xúc nhiều người ở nhiều lĩnh vực, công việc khác, ngoài giới nghệ sĩ, nhà văn. Mọi người, từ già tới trẻ, rất quan tâm tới văn học Việt nam, rất yêu văn chương, thơ ca Việt Nam, và kì vọng nhiều vào nhà văn chúng ta lắm.

Họ là những doanh nhân, những kỹ sư, những người làm quản lý ở nhiều ngành nghề, và họ thường than phiền, là tại sao giới nhà văn của chị có những chuyện chán thế. Văn thơ là từ cái tài, cái tình của người viết. Sáng tác là tự thân, và sung sướng vì mình đẻ ra được đứa con tinh thần, và đưa nó ra xã hội cùng chiêm ngưỡng…

Hơn mọi điều, nhà văn ngoài cái tài bẩm sinh, luôn cần một phẩm chất văn hóa, luôn cần phải sang trọng và kiêu hãnh. Còn nếu ai đã, đang và sẽ làm những chuyện tầm thường núp danh Nhà văn để tìm kiếm những bổng lộc con con như những chuyến đi nước ngoài miễn phí, mượn tác phẩm người khác mang đi thi, hay kiếm tí tiền qua dự án này nọ, thì nên thôi đi.

Xin cảm ơn chị.

Nhóm PV VietNamNet
____________________________________________________